spinoza

Een opdracht voor school: lees een biografie van iemand die je inspireert en schrijf er een persoonlijk verslagje van:

spinoza

“De menselijke handelingen niet bespotten, niet betreuren, niet veroordelen, doch begrijpen…”

Baruch de Spinoza werd geboren op 24 november 1632, binnen de nieuwe joodse gemeenschap in Amsterdam die zich vanaf het eind van de 15e eeuw vormde uit joodse immigranten afkomstig vanuit Spanje en Portugal, waar in de jaren ervoor op grote schaal vervolging en verplichte bekering van de joden voorkwam vanuit de katholieke inquisitie. Hij volgt eenvoudig onderwijs en studeert verder aan de talmoedschool. Zijn moeder overleed al op jonge leeftijd en samen met zijn broer neemt hij al vroeg noodgedwongen het handelshuis van zijn vader over, nadat hij was overleden.

Veel is niet bekend uit zijn vroegere leven van voor de bekende excommunicatie [of preciezer: herem] uit 1656, maar hij lijkt al vroeg in contact te zijn gekomen met de zogenaamde collegianten. De collegianten zijn een groep vrijdenkende reformisten die hun samenkomsten koppelen aan ‘colleges’ over allerhande onderwerpen. Het is de tijd van ongekende wetenschappelijke vooruitgang en Spinoza ontpopt zich als een ware homo universalis met een enorme honger naar kennis en een grote nieuwsgierigheid naar de stand van zaken op velerlei gebied. Hij wordt met name gevormd door de ideeën van de Franse filosoof René Descartes; een visionair die toen al de contouren van de huidige natuurwetenschappen wist te schetsen. De collegianten vormen zijn hechte vriendenkring, maar zorgen door hun vrijzinnige ideeën ook voor zijn slechte naam binnen de joodse gemeenschap en hij wordt al vroeg door deze denkbeelden verbannen uit die gemeenschap. Hij verlaat Amsterdam en zal voortaan van het slijpen van lenzen gaan leven; een hoogwetenschappelijk ambacht en men zegt dat hij zelfs nog lenzen voor Constantijn Huijgens zou hebben geslepen. Uiteindelijk zal de blootstelling aan het slijpstof in zijn longen in 1677 zijn dood worden.

Wanneer je bovenstaande afbeelding bekijkt, zie je eigenlijk ogenblikkelijk de zachtaardige natuur van Benedictus [Benedictus is de Latijnse variant van Baruch; het betekent ‘de gezegende’]. Ook in biografieën komt hij als zodanig naar voren. Hij brengt zijn leven grotendeels onder gelijkgezinden door. Hij is zich heel bewust van het belang van zijn gedachtengoed en lijkt te beseffen dat de impact ervan pas na zijn dood zal blijken, wanneer de tijd en de samenleving er rijper voor zijn. Binnen zijn kring wordt hij als leraar en misschien zelfs wel als een soort profeet gezien, of tenminste als een verlichte geest. Uit een groot aantal briefwisselingen met de grote geesten van zijn tijd blijkt dat hij het middelpunt vormt van een wijdvertakt vriendschappelijk web van vrije denkers. Ondanks dat het meeste van zijn werk postuum is uitgegeven, was hij al tijdens zijn leven vermaard en beroemd in heel Europa.

Dat Spinoza volgens zijn eigen leer leeft wordt mooi geïllustreerd aan de hand van een citaat uit zijn Ethica: “het past, zeg ik, een wijs man zich te versterken en te ontspannen met bescheiden en smakelijk eten en drinken, alsmede met fraaie groene planten, met kleding, muziek, sport en spel, toneel en dergelijke, waarvan ieder gebruik kan maken zonder iemand anders te schaden” [Ethica IV, 45, scholium]. Er wordt over hem beweerd dat hij een ascetisch leven zou leiden, maar uit het citaat blijkt dat een sober leven wel degelijk comfortabel kan zijn en dat het voor hem van belang is in zijn levenswandel geen anderen te schaden. Het zou goed kunnen zijn dat hij mede hierdoor heeft besloten veel van zijn werk niet tijdens zijn leven uit te geven, maar dit overliet aan het oordeel van zijn vrienden.

Belangrijke achtergrondinformatie hierbij is dat binnen Europa, in de Nederlanden een relatief grote mate van vrijheid van meningsuiting en vooral drukpersvrijheid heerst, waardoor hier veel verboden boeken worden gedrukt, al dan niet anoniem. Desondanks leeft Spinoza deels ‘ondergronds’ omdat ook binnen zijn kring er mensen opgepakt en gemarteld worden [zijn goede vriend Adriaan Koerbagh bijvoorbeeld]. Hij draagt een zegelring met de tekst CAUTE [behoedzaam], de tekst die ook in zijn grafsteen staat gegraveerd.

In Spinoza en het spinozisme van Pierre-François Moreau kwam ik een veelzeggende passage tegen: “We weten […]dat Spinoza, ook al zocht hij eerbewijzen noch conflicten […] het middelpunt vormde van een netwerk van vrienden, leerlingen en correspondenten, zoals men kan verwachten van een auteur die intermenselijke verhoudingen in ieder werk van zijn hand in het hart van de definitie van het individu plaatste”. Zonder hier in detail te treden over zijn filosofie, durf ik te zeggen dat zijn hele denken doortrokken is van harmoniserende waarden.

Als jood in de christelijke Nederlanden heeft religie een belangrijke plek in zijn leven en dan vooral als fascinatie. Het versplinterde religieuze landschap hier, laat hem kennismaken met de vele vormen en opvattingen. Mogelijk dat hij hierdoor werd aangemoedigd zijn eigen visie hierop te ontwikkelen. Hij zag god vooral als een filosofisch idee en in zijn filosofische werk wordt duidelijk dat hij god -kortweg gezegd- in alles om hem heen kan waarnemen; in de gehele natuur. Ook de mens is onderdeel van deze natuur. En zo is de natuur volgens hem de ware god; onvoltooid en oneindig en onpersoonlijk. Tegenstanders reageerden toen fel: “wat blijft er dan nog over van god?” en noemden hem een atheïst.

Bijna dagelijks kijk ik vanaf het balkon van mijn vriend direct op de Nieuwe Kerk in Den Haag en op de tuin met daar het graf van Spinoza. Het is één van de eerste filosofen waarover ik iets las en kon me destijds onmiddellijk vinden in zijn ideeën. De idee dat de mens onderdeel van de natuur is, bedenk ik me iedere keer wanneer ik vanaf het balkon naar beneden kijk. En of die natuur dan goddelijk of wonderlijk of toevallig is, dat is in mijn opvatting slechts een taalkundige benadering van dezelfde ervaring. Dat de grondlegger van dat gedachtengoed daar ligt, als onderdeel van mijn dagelijkse omgeving, ontroert me.
balkon
Los dus van de leeservaring – ik heb eigenlijk alleen over hem gelezen en niets van hem – heeft Spinoza betekenis in mijn leven en maakt hij er bijna fysiek deel van uit. Wanneer ik mensen ontmoet en wil leren kennen stel ik vaak de vraag aan hem/haar of de mens ook een dier is of niet. Die vraag komt voort uit zijn gedachtengoed en vind ik veel interessanter om van mensen te weten, dan bijvoorbeeld de vraag of zij al dan niet in een god geloven, omdat god in net zoveel gedaanten voor komt als dat er mensen zijn. Het antwoord op de vraag of mensen dieren zijn, vertelt zoveel meer over iemand en geeft ook veiliger en minder beladen gespreksstof dan de godsvraag.

Bij het maken van voorgaande foto’s zag ik dat de kerk dateert van 1658…enkele jaren later kwam hij in Den Haag wonen, vlakbij deze –voor die tijd- spectaculair moderne kerk met zijn bijzondere plattegrond en dakconstructie. De boom waaronder hij ligt, wordt dagelijks tijdens schemering bezocht door een grote groep parkieten; exoten…net als hij.

gelezen:
Spinoza en het spinozisme: een inleiding, Pierre-François Moreau, 2004 Damon Budel
De Gezegende; het leven van Spinoza in honderdzeven scenes, Theun de Vries, 1985 Querido Amsterdam

grondig

Voor ik met deze studie partoraal werk startte heb ik eerst nog een studie journalistiek overwogen. Het internet maakt het doen van onderzoek toegankelijk en ik ben heel geinteresseerd in wat er om me heen gebeurt. In de komende periode moet er voor deze opleiding een onderzoek gedaan worden. Een opdracht waar ik zin in heb! Hieronder een TEDtalk van een journalist over het filteren van informatie in een tijd van information-overload:

landfillharmonic

In deze prachtige korte documentaire zien we de veranderende kracht van muziek, of misschien wel kunst in het algemeen. Jaren geleden zag ik al eens een documentaire over kinderen op een afrikaanse vuilnisbelt. Zij maakten onder leiding van enkele kunstenaars uit afval prachtige abstracte, figuratieve en kubistische kunstwerken die hun weg naar dure galeries wisten te vinden. Jammer genoeg kan ik de film nergens meer vinden. Wel vond ik een soortgelijk verhaal van een bevlogen dirigent die op zoek gaat naar kansarm talent. Wanneer de hele gemeenschap meeleeft en er zelfs toe overgaat om uit afval muziekinstrumenten te maken is the landfillharmonic geboren:


en in schijnbaar contrast zien we hier eenzelfde universele boodschap over het begrijpen van muziek:

zingeving

In de afgelopen [eerste] schoolperiode hebben we voor het vak Kaders van Zingeving een reflectie-opdracht moeten schrijven waarin we ons zingevingskader moesten beschrijven in dialoog met de teksten die we in die periode hebben behandeld. Dit waren teksten over of vanuit de verschillende tradities die er bestaan om tegen het leven aan te kijken, zoals teksten van:

Tolstoj
Caputo
Sartre
Nietzsche
Zenboeddhisme
Fromm
Tolle
Frankl
Augustinus
aquino

Vanwege de vormgeving van deze blog heb ik de tekst in een eerder bericht neergezet, anders moet je hier zoveel scrollen dat de oudere berichten onbereikbaar worden. De teksten zijnHIER te vinden . Ik heb ook aan mijn studiegenoten gevraagd om hun teksten door te sturen, deze worden er dan later achter geplakt…er zijn er nu 6 te lezen.

Omdat een blogbericht zonder filmpje geen blogbericht is volgt hier een vermakelijk kwebbelende man in nachtelijk park:

zondeval

first we cut then we cherish [2007]
crosscuts
Zelf vind ik het 1 van mijn beste werken, maar ik heb het nog nooit af laten drukken omdat ik nog niet weet hoe groot het moet worden en welk materiaal. Het is gemaakt na een verbroken relatie; nooit meer heb ik iemand ontmoet met wie ik zo goed kon praten of iemand die me zo scherp hield en me kritisch over mezelf na liet denken. Het gaat over daden en gevolgen en de zoete smaak van heimwee en misschien ook wel over hoe de mens los raakt van zijn oorsprong.

Ik moest eraan denken toen ik deze schitterende animatiefilm zag…met een erg fijn muziekje erbij!


Film by Jordan Bruner
Sound by Future Perfect
The Leaf Woman and the Centaur is a stop-motion animated film that looks to reconcile a set of creation myths and re- establish the act of experiencing the story as their central component. In the same way Paradise Lost articulated the felix culpa (beneficial fall of man) within the Biblical beginnings, or Dante’s Inferno explored our ethical and spiritual scaffolding, The Leaf Woman and the Centaur will use the same basic tropes present in every creation myth to emphasize the value of an ancient experience that died with the cold logic of words.

ai! [of A.I.?]

De vooraanstaande Cambridge University gaat onderzoek doen naar de potentiële gevaren van kunstmatige intelligentie [Artificial Intelligence: AI].

De universiteit richt een Center for the Study of Existential Risk op en gaat onder meer het mogelijke gevaar van kunstmatige intelligentie onderzoeken. “Het is een aannemelijke voorspelling dat ergens in deze of de komende eeuw intelligentie zal ontsnappen aan de huidige biologische beperkingen”, aldus Huw Price, filosofieprofessor aan Cambridge. “Dan is de mens niet langer het slimste ding op aarde.”

Price benadrukt dat het niet gaat om kwaadaardige machines, maar om machines die zich niet interesseren voor onze belangen. Als voorbeeld noemt de professor het bestaan van intelligente machines die niet geven om duurzaamheid. Hij vergelijkt het risico met de manier waarop mensen het bestaan van diverse dieren bedreigen of hebben bedreigd.
“Mensen zien het gevaar van kunstmatige intelligentie als een verwaarloosbare zorg, maar we weten niet hoe serieus het risico is. We weten niet in welk tijdsbestek het zich gaat ontwikkelen en zorgen wegwuiven is gevaarlijk”, aldus Price. [bron: http://www.nu.nl]

Al tientallen jaren is dit voer voor science-fictionschrijvers en futurologen en het verbaast me enorm dat er dan nu pas serieus onderzoek gedaan gaat worden! Afgelopen maart heb ik al een gerelateerd bericht geplaatst met een boeiende TEDtalk…hier is ie nog een keer:

Onder Kevin Kelly’s eindredactie (van 1992 tot 1999) wint Wired Magazine in 1994 de National Magazine Award for General Excellence. Vanaf 1999 geldt hij als ‘senior maverick’ van de Wired-redactie. En in 2000 is Kelly medeoprichter van de All Species Foundation die zich tot doel stelt alle organismen op deze aarde in kaart te brengen. In één van zijn bekendste boeken, Out of Control (1994), richt hij zich op de ‘new biology of machines’. Hij voorspelt dat machines zo complex en autonoom zullen worden dat ze meer op levende wezens zullen gaan lijken. In zijn nieuwste boek, What technology wants (2010), gaat hij nog een stap verder en beschrijft hij hoe nieuwe technologieën net als levende organismen hun eigen behoeften zullen hebben. Het ‘technium’, het netwerk aan interacterende stukjes technologie, krijgt een eigen dynamiek die nog maar ten dele voorspelbaar is, maar in elk geval onomkeerbaar. Technologie zal diverser, complexer en meer alomtegenwoordig worden. De mens zal hier rekening mee moeten gaan houden, om een houdbare situatie voor de toekomst te creëren. En het zal ons hele beeld van zelf, individu en gemeenschap danig gaan veranderen: