sidi larbi cherkaoui



De Belgische choreograaf Sidi Larbi Cherkaoui in beeld gebracht in het programma Het uur van de Wolf [kijk hier] Schitterend hoe een danser zijn filosofische inzichten in vorm en beweging weet uit te drukken en bovendien ook nog eens kan uitleggen aan dansers wat zij dansen, hoe dat moet en hoe zij daar kunnen komen. Pure poëzie in gebarentaal.

toverberg

Vorig jaar ontdekte ik de korte animatiefilms van de Koreaanse Kokooma [Lee kyu-tae]. De maker heeft nu met Each other [6m17] een nieuwe korte film gemaakt in de voor hem typerende stijl. Origami-achtige vormen fladderen door een massief en desolaat landschap, waarbij een verhaal van mysterieuze afhankelijkheid wordt verteld. Een ongrijpbare identiteit vecht zich een weg door de leegte om uiteindelijk weer bij het beginpunt uit te komen, maar helemaal onzinnig is zijn reis niet geweest. Een raadselachtig meesterwerkje.

bezieling


Wanneer een kunstenaar zegt: als ik water schilder, dan word ik water, wanneer ik een rots schilder, dan word ik de rots, dan krijg ik meestal een beetje jeuk. Fabienne Verdier zegt zulke dingen, maar gelukkig bewaarde ze die opmerkingen voor het laatst van de afgelopen donderdag uitgezonden documentaire bij AVRO’s Close up. In de aanloop naar deze opmerkingen zien we een portret van passie en vechtlust van een avonturier die het interieur van haar ziel spiegelt aan de waarheid om haar heen. Het levert haar een reis op die haar in alle eenzaamheid 10 jaar in China doet belanden en daar studeert bij oude kalligrafiemeesters. Na omzwervingen is ze terug in Frankrijk en maakt nu monumentale schilderwerken die bezield zijn met aardse levenskracht. Een prachtige vrouw met een systematische en analytische manier van werken die je niet zou verwachten bij de woeste erupties die zich tonen in het werk. Denk aan de Golf van Hokusai, Antonio Tapies, Barnett Newmann en meesterlijke kalligrafie en je komt in de buurt van Fabienne Verdier. Bekijk de uitzending hier: http://www.uitzendinggemist.nl/afleveringen/1403844
Fabienne-Verdier-Chinese-Calligraphy-Painting-003

antonio tapies

schoolopdracht | zoek een schilderij waarin leegte wordt verbeeld, is hier ook sprake van volheid?

In 2009 ontdekte ik voor het eerst het werk van de twee jaar geleden overleden kunstenaar Antonio Tapies. Het was in New York en ik was onmiddellijk onder de indruk. Hij lijkt op dezelfde manier de + in te zetten zoals ik het doe: als symbool voor symbool. Overal keert het terug in zijn werk. Daarnaast is er die mooie combinatie van sterke composities, raadselachtigheid en het gevecht met het materiaal.

Het werk van Antonio Tapies valt op door de sculpturale manier van werken; hij schildert nauwelijks, maar bouwt zijn schilderijen met ongebruikelijke materialen op. In dit geval latex en marmerzand. Wat we zien is een leegte met daarin een inscriptie I, waarbij bij mij de vraag wordt opgeroepen of het hier om het cijfer 1 gaat of om het Engelse I -ik- als referentie naar het zelf.

tapies

Mijn eerste associatie met het werk is een snelle strandtekening, waarbij het ik [I] weldra door de eeuwige oceaan van de tijd zal worden weggespoeld en uitgevaagd.

Dan zijn er vervolgens de vragen naar de materialiteit van het werk; is de inscriptie een ontbreken van materiaal, omdat het zichtbaar wordt door materiaal weg te halen? Is de inscriptie [en daarmee ikzelf] 1 met zijn omgeving, de natuur [verbonden]? Of staat de mens tegenover de natuur? Is het dus een zinloos en tijdelijk krabbeltje in het zand dat snel zal worden uitgewist?

Hiermee wordt de leegte alles wat het leven niet is en lijkt die daad van deze inscriptie een bezwering te zijn tegen het niets, een viering van dit moment van bestaan: ik besta! En zolang ik besta, bestaat het lege niets niet.

De volheid van het leven bestaat altijd in dit moment. Hiermee bekritiseer ik de houding van Jan Bor [het college werd gegeven aan de hand van een tekst van Bor] die uit lijkt te gaan van een vooronderstelling van een eeuwig gemis; melancholisch en met heimwee naar een verloren oorspronkelijkheid, waarin het bestaan impliciet, maar onmiddellijk werd begrepen. Ik deel dit sentiment van verloren oorspronkelijkheid niet en ook het tegenover de natuur staan van de mens beschouw ik als een hoogmoed, want we zijn natuur.

Tapies’ I symboliseert voor mij een kleine daad die zowel het niets en de leegte onderkent, als de remedie laat zien, waarmee de volheid van het hier en nu zichtbaar wordt. Het fijne van kunst is dat interpretaties nooit sluitend zijn. Ik kan namelijk ook teruggaan naar de titel en het opvatten als het cijfer 1: het eenzaamste cijfer van allemaal. Ik ben alleen in de wereld geworpen en de hele idee van verbondenheid met mijn omgeving en de mensen om me heen is niet altijd even sterk en soms zelfs afwezig. Er gaapt een onoverbrugbare kloof tussen mij en…alles daarbuiten. De leegte start al voorbij mijn huid. Maar dan wordt de optimist in mij weer gewekt en antwoordt dan: de huid van 1 eindigt in dit schilderij niet…het is 1 met zijn omgeving. Volheid: 1, het enige cijfer dat verbonden is met alle anderen…totdat 0 zijn intrede deed in ons numeriek stelsel en zo is er telkens iets dat de pret bederft…

schepper

schoolopdracht | kies een kunstwerk waarin volgens jou ‘het hogere’ of ‘het diepere’ tot uitdrukking wordt gebracht en motiveer je keuze.

machine with wishbone

Het hogere gaat onze verbeeldingskracht te boven, het zal niet mogelijk zijn deze onbevattelijkheid te vangen in een kunstwerk. Niet voor niets luidt het eerste gebod dat men geen afbeelding van god zou mogen maken. Het doet per definitie onrecht aan de alomvattendheid van god. Gelukkig zijn wij mensen zo eigenwijs om het toch te proberen in de kunst en zo worden wij in staat gesteld om al deze vergeefse pogingen te aanschouwen. Het joodse denken, waarin de term de Onzegbare naar voren komt is wellicht door Malevitsj’ schilderij zwart vierkant uit 1915 treffend verbeeld. Het suprematistische zwarte vierkant dat een devote uitdrukking is van dit onzegbare heeft inderdaad de kwaliteit waardoor ik het hier zou kunnen bespreken als een kunstwerk dat het hogere uitdrukt. Het probleem voor mij is echter dat ik niet zelfstandig heb herkend dat hier het hogere is uitgebeeld. Het is door wat ik heb gelezen van kunstcritici dat ik dit erin heb kunnen herkennen en pas daarna kwam de bewondering ervoor. Ik zoek daarom door naar iets persoonlijkers.

Het hogere uitdrukken in kunst is mensenwerk; interpretatie en uitbeelding door een kunstenaar. Het scheppen als creatieve kracht is wellicht op te vatten als een goddelijke kracht: hij bedacht een veruitwendiging en ziedaar: het kunstwerk is geschapen: …en er was licht! Deze gedachte over kunst kan ik wel zelfstandig uitdenken en ook herkennen in kunstwerken die ik heb gezien. Het meest treffende voorbeeld hiervan heb ik eens gezien in een presentatie van de kunstenaar Arthur Ganson tijdens een TEDtalk. Hierin presenteert de kunstenaar zijn werk dat bestaat uit technische installaties van volstrekt zinloze apparaten. In die zinloosheid wordt een gevoel van tederheid bij me opgeroepen, zoals machine with wishbone van hierboven waarbij de kunstenaar na het eten met een overgebleven botje speelt. Hij zegt dat het hem deed denken aan een cowboy die na urenlang rijden van zijn paard afstapt en wijdbeens loopt. Tijdens dit spelen bedenkt hij dat hij een apparaat wil bouwen die dit spelen van hem overneemt. Het resultaat is een enorme constructie met wielen en radertjes die achter het botje aanrijdt; een tragi-komisch geheel.

Het kunstwerk dat ik voor deze opdracht wil bespreken is machine with oil . De kunstenaar legt uit dat hij zich probeerde voor te stellen hoe het zou zijn wanneer hij een machine zou zijn; wat zou hij fijn vinden? En hij bedacht een machine die niets anders doet dan zichzelf baden in olie. Persoonlijk vind ik het apparaat prachtig om te zien, zeker wanneer het geïsoleerd in een museale omgeving staat. Het idee om op die wijze een gelukkige machine te maken vertederd me. Het staat daar in alle zinloosheid zichzelf te smeren: telkens weer schept het zichzelf een bakje olie over de tandwielen en ketting.

In de romantiek vindt een omslag in het denken over kunst plaats, waarbij kunst als ‘motor van het denken’ wordt, omdat het onmiddellijk bereikt wat voor het begrippelijke denken en het menselijke handelen een oneindige opgave blijft. De filosofie kan niet op eigen houtje naar dit absolute doorstoten omdat het gevangen blijft binnen een bewustzijn dat de eenheid van elke aanschouwing telkens weer met een nieuwe reflectie doorbreekt. Om zijn eigen oorsprong te vatten is het reflexieve bewustzijn aangewezen op een openbaring die het zelf niet kan realiseren. Het wonder van de kunst bestaat er in die zin in dat zij de eindeloze beweging van de reflectie stilzet en het absolute tegenwoordig stelt in een uiterlijk beeld [Veire, 2005 -p.77-78 – Schiller/Schelling].

Maar hoe kan deze machine voor mij het hogere uitdrukken? Wanneer ik de titel zou veranderen in ‘Schepper’ wordt dit wellicht duidelijk en voor degenen die het dan nog niet zien is dit plaatje misschien een clou:

God the Father, Cima da Conegliano,Giovanni Battista

De kunstenaar dus als god, de schepper. Een liefdevolle en zorgzame schepper, die zijn schepping alles meegeeft om een gelukkig bestaan te laten leiden in een zinloze wereld. Techniek wordt in de kunst vaak gebruikt om de afstand van de mens tot de natuur te benadrukken, maar Ganson laat zien dat die techniek ook een uiting van liefde en zorgzaamheid kan zijn. In deze in eerste instantie bevreemdende installatie wordt hiermee een optimistisch mensbeeld vol mededogen uitgedrukt. De kunst vindt haar doel in zichzelf wordt er gezegd sinds Kant en deze installatie is hiervoor een prachtige metafoor. Kant noemt dat het schone een doelmatigheid zonder doel dient te bezitten en in dit beeld wordt hiermee gespeeld. De beweging van het oliescheppende bakje heeft natuurlijk zeker wel een doel in zich: het oliën van de installatie, maar tegelijkertijd is ook duidelijk dat dit doel tot niets leidt. Er is geen doel in de installatie zelf te vinden. In zichzelf opgesloten en zonder naar andere werkelijkheden te verwijzen gaat het doelloos voort, maar treuren hierover hoeft niet: this is a happy machine!

goed nieuws

Onze hersenen zijn geprogrammeerd om erop gericht te zijn om primair te kijken naar dreiging en gevaar en daarom zien we ook zoveel ellende in de wereld, maar Steven Pinker laat in deze Tedtalk zien dat de cijfers over geweld eigenlijk in een constante neerwaartse beweging zijn weer te geven. Kijken! Daar word je blij van!

14/03/2013 update: Ook Bono kwam langs bij TED om goed nieuws te vertellen over de milleniumdoelstellingen: stop armoede…en het gaat steeds beter!

entropie

Jippie, ik heb weer een BBC-documentaire gevonden; ditmaal over het einde van alles: entropie. Wat een feest weer!

[wikipedia] Entropie is een belangrijk begrip in de thermodynamica. Het is op het fundamenteelste niveau een maat voor de wanorde of de ontaarding in een systeem, of liever de waarschijnlijkheid, als het aantal mogelijke moleculaire configuraties van een macroscopische toestand (in termen van macroscopische grootheden druk, temperatuur, etc.) gedeeld door het totale aantal mogelijke moleculaire configuraties. Een toestand waarin grootheden als druk en temperatuur ongelijk verdeeld zijn over een volume heeft in het algemeen veel minder realisatiemogelijkheden dan een met een gelijkmatige verdeling. De ongelijke verdeling in een geïsoleerd systeem (dat wil zeggen met een vast volume, zonder dat er energie in of uit kan) neigt dus op statistische gronden tot afvlakken van die ongelijkmatigheden. Een formele manier om dit uit te drukken is de tweede wet van de thermodynamica. Het begrip entropie werd geïntroduceerd door Rudolf Clausius.

Heb je geen zin in een uur les? Hier is de korte versie:

spinoza

Een opdracht voor school: lees een biografie van iemand die je inspireert en schrijf er een persoonlijk verslagje van:

spinoza

“De menselijke handelingen niet bespotten, niet betreuren, niet veroordelen, doch begrijpen…”

Baruch de Spinoza werd geboren op 24 november 1632, binnen de nieuwe joodse gemeenschap in Amsterdam die zich vanaf het eind van de 15e eeuw vormde uit joodse immigranten afkomstig vanuit Spanje en Portugal, waar in de jaren ervoor op grote schaal vervolging en verplichte bekering van de joden voorkwam vanuit de katholieke inquisitie. Hij volgt eenvoudig onderwijs en studeert verder aan de talmoedschool. Zijn moeder overleed al op jonge leeftijd en samen met zijn broer neemt hij al vroeg noodgedwongen het handelshuis van zijn vader over, nadat hij was overleden.

Veel is niet bekend uit zijn vroegere leven van voor de bekende excommunicatie [of preciezer: herem] uit 1656, maar hij lijkt al vroeg in contact te zijn gekomen met de zogenaamde collegianten. De collegianten zijn een groep vrijdenkende reformisten die hun samenkomsten koppelen aan ‘colleges’ over allerhande onderwerpen. Het is de tijd van ongekende wetenschappelijke vooruitgang en Spinoza ontpopt zich als een ware homo universalis met een enorme honger naar kennis en een grote nieuwsgierigheid naar de stand van zaken op velerlei gebied. Hij wordt met name gevormd door de ideeën van de Franse filosoof René Descartes; een visionair die toen al de contouren van de huidige natuurwetenschappen wist te schetsen. De collegianten vormen zijn hechte vriendenkring, maar zorgen door hun vrijzinnige ideeën ook voor zijn slechte naam binnen de joodse gemeenschap en hij wordt al vroeg door deze denkbeelden verbannen uit die gemeenschap. Hij verlaat Amsterdam en zal voortaan van het slijpen van lenzen gaan leven; een hoogwetenschappelijk ambacht en men zegt dat hij zelfs nog lenzen voor Constantijn Huijgens zou hebben geslepen. Uiteindelijk zal de blootstelling aan het slijpstof in zijn longen in 1677 zijn dood worden.

Wanneer je bovenstaande afbeelding bekijkt, zie je eigenlijk ogenblikkelijk de zachtaardige natuur van Benedictus [Benedictus is de Latijnse variant van Baruch; het betekent ‘de gezegende’]. Ook in biografieën komt hij als zodanig naar voren. Hij brengt zijn leven grotendeels onder gelijkgezinden door. Hij is zich heel bewust van het belang van zijn gedachtengoed en lijkt te beseffen dat de impact ervan pas na zijn dood zal blijken, wanneer de tijd en de samenleving er rijper voor zijn. Binnen zijn kring wordt hij als leraar en misschien zelfs wel als een soort profeet gezien, of tenminste als een verlichte geest. Uit een groot aantal briefwisselingen met de grote geesten van zijn tijd blijkt dat hij het middelpunt vormt van een wijdvertakt vriendschappelijk web van vrije denkers. Ondanks dat het meeste van zijn werk postuum is uitgegeven, was hij al tijdens zijn leven vermaard en beroemd in heel Europa.

Dat Spinoza volgens zijn eigen leer leeft wordt mooi geïllustreerd aan de hand van een citaat uit zijn Ethica: “het past, zeg ik, een wijs man zich te versterken en te ontspannen met bescheiden en smakelijk eten en drinken, alsmede met fraaie groene planten, met kleding, muziek, sport en spel, toneel en dergelijke, waarvan ieder gebruik kan maken zonder iemand anders te schaden” [Ethica IV, 45, scholium]. Er wordt over hem beweerd dat hij een ascetisch leven zou leiden, maar uit het citaat blijkt dat een sober leven wel degelijk comfortabel kan zijn en dat het voor hem van belang is in zijn levenswandel geen anderen te schaden. Het zou goed kunnen zijn dat hij mede hierdoor heeft besloten veel van zijn werk niet tijdens zijn leven uit te geven, maar dit overliet aan het oordeel van zijn vrienden.

Belangrijke achtergrondinformatie hierbij is dat binnen Europa, in de Nederlanden een relatief grote mate van vrijheid van meningsuiting en vooral drukpersvrijheid heerst, waardoor hier veel verboden boeken worden gedrukt, al dan niet anoniem. Desondanks leeft Spinoza deels ‘ondergronds’ omdat ook binnen zijn kring er mensen opgepakt en gemarteld worden [zijn goede vriend Adriaan Koerbagh bijvoorbeeld]. Hij draagt een zegelring met de tekst CAUTE [behoedzaam], de tekst die ook in zijn grafsteen staat gegraveerd.

In Spinoza en het spinozisme van Pierre-François Moreau kwam ik een veelzeggende passage tegen: “We weten […]dat Spinoza, ook al zocht hij eerbewijzen noch conflicten […] het middelpunt vormde van een netwerk van vrienden, leerlingen en correspondenten, zoals men kan verwachten van een auteur die intermenselijke verhoudingen in ieder werk van zijn hand in het hart van de definitie van het individu plaatste”. Zonder hier in detail te treden over zijn filosofie, durf ik te zeggen dat zijn hele denken doortrokken is van harmoniserende waarden.

Als jood in de christelijke Nederlanden heeft religie een belangrijke plek in zijn leven en dan vooral als fascinatie. Het versplinterde religieuze landschap hier, laat hem kennismaken met de vele vormen en opvattingen. Mogelijk dat hij hierdoor werd aangemoedigd zijn eigen visie hierop te ontwikkelen. Hij zag god vooral als een filosofisch idee en in zijn filosofische werk wordt duidelijk dat hij god -kortweg gezegd- in alles om hem heen kan waarnemen; in de gehele natuur. Ook de mens is onderdeel van deze natuur. En zo is de natuur volgens hem de ware god; onvoltooid en oneindig en onpersoonlijk. Tegenstanders reageerden toen fel: “wat blijft er dan nog over van god?” en noemden hem een atheïst.

Bijna dagelijks kijk ik vanaf het balkon van mijn vriend direct op de Nieuwe Kerk in Den Haag en op de tuin met daar het graf van Spinoza. Het is één van de eerste filosofen waarover ik iets las en kon me destijds onmiddellijk vinden in zijn ideeën. De idee dat de mens onderdeel van de natuur is, bedenk ik me iedere keer wanneer ik vanaf het balkon naar beneden kijk. En of die natuur dan goddelijk of wonderlijk of toevallig is, dat is in mijn opvatting slechts een taalkundige benadering van dezelfde ervaring. Dat de grondlegger van dat gedachtengoed daar ligt, als onderdeel van mijn dagelijkse omgeving, ontroert me.
balkon
Los dus van de leeservaring – ik heb eigenlijk alleen over hem gelezen en niets van hem – heeft Spinoza betekenis in mijn leven en maakt hij er bijna fysiek deel van uit. Wanneer ik mensen ontmoet en wil leren kennen stel ik vaak de vraag aan hem/haar of de mens ook een dier is of niet. Die vraag komt voort uit zijn gedachtengoed en vind ik veel interessanter om van mensen te weten, dan bijvoorbeeld de vraag of zij al dan niet in een god geloven, omdat god in net zoveel gedaanten voor komt als dat er mensen zijn. Het antwoord op de vraag of mensen dieren zijn, vertelt zoveel meer over iemand en geeft ook veiliger en minder beladen gespreksstof dan de godsvraag.

Bij het maken van voorgaande foto’s zag ik dat de kerk dateert van 1658…enkele jaren later kwam hij in Den Haag wonen, vlakbij deze –voor die tijd- spectaculair moderne kerk met zijn bijzondere plattegrond en dakconstructie. De boom waaronder hij ligt, wordt dagelijks tijdens schemering bezocht door een grote groep parkieten; exoten…net als hij.

gelezen:
Spinoza en het spinozisme: een inleiding, Pierre-François Moreau, 2004 Damon Budel
De Gezegende; het leven van Spinoza in honderdzeven scenes, Theun de Vries, 1985 Querido Amsterdam