antonio tapies

schoolopdracht | zoek een schilderij waarin leegte wordt verbeeld, is hier ook sprake van volheid?

In 2009 ontdekte ik voor het eerst het werk van de twee jaar geleden overleden kunstenaar Antonio Tapies. Het was in New York en ik was onmiddellijk onder de indruk. Hij lijkt op dezelfde manier de + in te zetten zoals ik het doe: als symbool voor symbool. Overal keert het terug in zijn werk. Daarnaast is er die mooie combinatie van sterke composities, raadselachtigheid en het gevecht met het materiaal.

Het werk van Antonio Tapies valt op door de sculpturale manier van werken; hij schildert nauwelijks, maar bouwt zijn schilderijen met ongebruikelijke materialen op. In dit geval latex en marmerzand. Wat we zien is een leegte met daarin een inscriptie I, waarbij bij mij de vraag wordt opgeroepen of het hier om het cijfer 1 gaat of om het Engelse I -ik- als referentie naar het zelf.

tapies

Mijn eerste associatie met het werk is een snelle strandtekening, waarbij het ik [I] weldra door de eeuwige oceaan van de tijd zal worden weggespoeld en uitgevaagd.

Dan zijn er vervolgens de vragen naar de materialiteit van het werk; is de inscriptie een ontbreken van materiaal, omdat het zichtbaar wordt door materiaal weg te halen? Is de inscriptie [en daarmee ikzelf] 1 met zijn omgeving, de natuur [verbonden]? Of staat de mens tegenover de natuur? Is het dus een zinloos en tijdelijk krabbeltje in het zand dat snel zal worden uitgewist?

Hiermee wordt de leegte alles wat het leven niet is en lijkt die daad van deze inscriptie een bezwering te zijn tegen het niets, een viering van dit moment van bestaan: ik besta! En zolang ik besta, bestaat het lege niets niet.

De volheid van het leven bestaat altijd in dit moment. Hiermee bekritiseer ik de houding van Jan Bor [het college werd gegeven aan de hand van een tekst van Bor] die uit lijkt te gaan van een vooronderstelling van een eeuwig gemis; melancholisch en met heimwee naar een verloren oorspronkelijkheid, waarin het bestaan impliciet, maar onmiddellijk werd begrepen. Ik deel dit sentiment van verloren oorspronkelijkheid niet en ook het tegenover de natuur staan van de mens beschouw ik als een hoogmoed, want we zijn natuur.

Tapies’ I symboliseert voor mij een kleine daad die zowel het niets en de leegte onderkent, als de remedie laat zien, waarmee de volheid van het hier en nu zichtbaar wordt. Het fijne van kunst is dat interpretaties nooit sluitend zijn. Ik kan namelijk ook teruggaan naar de titel en het opvatten als het cijfer 1: het eenzaamste cijfer van allemaal. Ik ben alleen in de wereld geworpen en de hele idee van verbondenheid met mijn omgeving en de mensen om me heen is niet altijd even sterk en soms zelfs afwezig. Er gaapt een onoverbrugbare kloof tussen mij en…alles daarbuiten. De leegte start al voorbij mijn huid. Maar dan wordt de optimist in mij weer gewekt en antwoordt dan: de huid van 1 eindigt in dit schilderij niet…het is 1 met zijn omgeving. Volheid: 1, het enige cijfer dat verbonden is met alle anderen…totdat 0 zijn intrede deed in ons numeriek stelsel en zo is er telkens iets dat de pret bederft…

schepper

schoolopdracht | kies een kunstwerk waarin volgens jou ‘het hogere’ of ‘het diepere’ tot uitdrukking wordt gebracht en motiveer je keuze.

machine with wishbone

Het hogere gaat onze verbeeldingskracht te boven, het zal niet mogelijk zijn deze onbevattelijkheid te vangen in een kunstwerk. Niet voor niets luidt het eerste gebod dat men geen afbeelding van god zou mogen maken. Het doet per definitie onrecht aan de alomvattendheid van god. Gelukkig zijn wij mensen zo eigenwijs om het toch te proberen in de kunst en zo worden wij in staat gesteld om al deze vergeefse pogingen te aanschouwen. Het joodse denken, waarin de term de Onzegbare naar voren komt is wellicht door Malevitsj’ schilderij zwart vierkant uit 1915 treffend verbeeld. Het suprematistische zwarte vierkant dat een devote uitdrukking is van dit onzegbare heeft inderdaad de kwaliteit waardoor ik het hier zou kunnen bespreken als een kunstwerk dat het hogere uitdrukt. Het probleem voor mij is echter dat ik niet zelfstandig heb herkend dat hier het hogere is uitgebeeld. Het is door wat ik heb gelezen van kunstcritici dat ik dit erin heb kunnen herkennen en pas daarna kwam de bewondering ervoor. Ik zoek daarom door naar iets persoonlijkers.

Het hogere uitdrukken in kunst is mensenwerk; interpretatie en uitbeelding door een kunstenaar. Het scheppen als creatieve kracht is wellicht op te vatten als een goddelijke kracht: hij bedacht een veruitwendiging en ziedaar: het kunstwerk is geschapen: …en er was licht! Deze gedachte over kunst kan ik wel zelfstandig uitdenken en ook herkennen in kunstwerken die ik heb gezien. Het meest treffende voorbeeld hiervan heb ik eens gezien in een presentatie van de kunstenaar Arthur Ganson tijdens een TEDtalk. Hierin presenteert de kunstenaar zijn werk dat bestaat uit technische installaties van volstrekt zinloze apparaten. In die zinloosheid wordt een gevoel van tederheid bij me opgeroepen, zoals machine with wishbone van hierboven waarbij de kunstenaar na het eten met een overgebleven botje speelt. Hij zegt dat het hem deed denken aan een cowboy die na urenlang rijden van zijn paard afstapt en wijdbeens loopt. Tijdens dit spelen bedenkt hij dat hij een apparaat wil bouwen die dit spelen van hem overneemt. Het resultaat is een enorme constructie met wielen en radertjes die achter het botje aanrijdt; een tragi-komisch geheel.

Het kunstwerk dat ik voor deze opdracht wil bespreken is machine with oil . De kunstenaar legt uit dat hij zich probeerde voor te stellen hoe het zou zijn wanneer hij een machine zou zijn; wat zou hij fijn vinden? En hij bedacht een machine die niets anders doet dan zichzelf baden in olie. Persoonlijk vind ik het apparaat prachtig om te zien, zeker wanneer het geïsoleerd in een museale omgeving staat. Het idee om op die wijze een gelukkige machine te maken vertederd me. Het staat daar in alle zinloosheid zichzelf te smeren: telkens weer schept het zichzelf een bakje olie over de tandwielen en ketting.

In de romantiek vindt een omslag in het denken over kunst plaats, waarbij kunst als ‘motor van het denken’ wordt, omdat het onmiddellijk bereikt wat voor het begrippelijke denken en het menselijke handelen een oneindige opgave blijft. De filosofie kan niet op eigen houtje naar dit absolute doorstoten omdat het gevangen blijft binnen een bewustzijn dat de eenheid van elke aanschouwing telkens weer met een nieuwe reflectie doorbreekt. Om zijn eigen oorsprong te vatten is het reflexieve bewustzijn aangewezen op een openbaring die het zelf niet kan realiseren. Het wonder van de kunst bestaat er in die zin in dat zij de eindeloze beweging van de reflectie stilzet en het absolute tegenwoordig stelt in een uiterlijk beeld [Veire, 2005 -p.77-78 – Schiller/Schelling].

Maar hoe kan deze machine voor mij het hogere uitdrukken? Wanneer ik de titel zou veranderen in ‘Schepper’ wordt dit wellicht duidelijk en voor degenen die het dan nog niet zien is dit plaatje misschien een clou:

God the Father, Cima da Conegliano,Giovanni Battista

De kunstenaar dus als god, de schepper. Een liefdevolle en zorgzame schepper, die zijn schepping alles meegeeft om een gelukkig bestaan te laten leiden in een zinloze wereld. Techniek wordt in de kunst vaak gebruikt om de afstand van de mens tot de natuur te benadrukken, maar Ganson laat zien dat die techniek ook een uiting van liefde en zorgzaamheid kan zijn. In deze in eerste instantie bevreemdende installatie wordt hiermee een optimistisch mensbeeld vol mededogen uitgedrukt. De kunst vindt haar doel in zichzelf wordt er gezegd sinds Kant en deze installatie is hiervoor een prachtige metafoor. Kant noemt dat het schone een doelmatigheid zonder doel dient te bezitten en in dit beeld wordt hiermee gespeeld. De beweging van het oliescheppende bakje heeft natuurlijk zeker wel een doel in zich: het oliën van de installatie, maar tegelijkertijd is ook duidelijk dat dit doel tot niets leidt. Er is geen doel in de installatie zelf te vinden. In zichzelf opgesloten en zonder naar andere werkelijkheden te verwijzen gaat het doelloos voort, maar treuren hierover hoeft niet: this is a happy machine!

julius von bismarck


Weer zo’n man waarover niemand me iets verteld heeft: Julius von Bismarck: alleskunner, kunstenaar, mediaster. Hij is zelf nogal een opvallende verschijning, maar zijn werk is ook nog eens mindblowing! Laat ik er verder niets over zeggen, want er zijn fijne minidocumentaires waarin hij het zelf allemaal veel beter weet te zeggen! 1 van de meest provocatieve, absurde en gelijk ook krachtige filmpjes komt uit de serie Punishment:

russia XXI

Op de valreep toch nog naar Beelden aan Zee gegaan voor de tentoonstelling over de Russen in de 21e eeuw. Ik hoorde niet zulke enthousiaste reacties, maar ik vond het geweldig! Andrej Kuzkin maakt metershoge, kaalhoofdige beelden van brood, de graffitylike sculpturen van de foto hieronder…erg grappig en natuurlijk het geheimzinnig religieuze werk Abacus van Sergei Shutov…allemaal even eigenzinnig als krachtig!
russia
mickey-lenin-jezus

rake kwast

nee, absoluut geen rare kwast, deze New Yorkse kunstenaar ROSTARR! Elke streek van de kwast is raak. In een hypnotiserende mix van oosterse calligrafie met invloeden uit Zuid-Amerika maakt hij muurschilderingen, installaties en schilderijen. Vice heeft een minidocu aan hem gewijd naar aanleiding van een expositie in Mexico City en op zijn website presenteert hij veel van zijn prachtige werk.